بایگانی دسته: مقاله آموزشی

آموزش تئوری موسیقی

آموزش تئوری ردیف موسیقی

موسیقی ایران، شامل دستگاه‌ها، نغمه‌ها، و آوازها، از هزاران سال پیش از میلاد مسیح تا به امروز سینه به سینه در متن مردم ایران جریان داشته، و آنچه دل‌نشین‌تر، ساده‌تر و قابل‌فهم تر بوده‌ است امروز در دسترس است، بخش بزرگی از آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، و یونان متأثر از این موسیقی است و هرکدام به سهم خود تأثیراتی در شکل گیری این موسیقی داشته‌اند، از موسیقی‌دان‌ها یا به عبارتی نوازندگان موسیقی در ایران باستان می‌توان به «باربد» و «نکیسا» اشاره کرد.

ردیف

موسیقی امروز ایران از دوره آقا علی‌اکبر فراهانی (نوازنده تار دوره ناصرالدین شاه) باقی مانده‌است که توسط آقا غلامحسین (برادر آقا علی‌اکبر) به دو پسر علی‌اکبرخان به نامهای میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله، آموخته شد و آنچه از موسیقی ملی ایران امروزه در دست است، بداهه‌نوازی این دو استاد می‌باشد که به نام «ردیف موسیقی» نامیده می‌شود.

ردیف در واقع مجموعه‌ای از مثالهای ملودیک در موسیقی ایرانی است که تقریباً با واژهٔ رپرتوار در موسیقی غربی هم معنی است. گردآوری و تدوین ردیف به شکل امروزی از اواخر سلسلهٔ زندیه و اوایل سلسلهٔ قاجاریه آغاز شده‌است. یعنی در اوایل دورهٔ قاجار سیستم مقامی موسیقی ایرانی تبدیل به سیستم ردیفی شد و جای مقامهای چندگانه را هفت دستگاه و پنج آواز گرفت.

از اولین راویان ردیف می‌توان به خاندان فراهانی یعنی آقا علی اکبر فراهانی – میرزا عبدالله – آقاحسینقلی و… اشاره کرد. ردیفهایی که اکنون موجود می‌باشند: ردیف میرزا عبدالله – ردیف آقاحسینقلی – ردیف ابولحسن صبا – ردیف موسی معروفی – ردیف دوامی – ردیف طاهرزاده – ردیف محمود کریمی – ردیف سعید هرمزی – ردیف مرتضی نی داوود – و… می‌باشند. و هم اکنون ردیف میرزا عبدالله – صبا و دوامی کاربری بیشتری دارند و بیشتر در مکاتب درس موسیقی آموزش داده می‌شوند.

دستگاه

هر دستگاه موسیقی ایرانی، توالیی از پرده‌های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال می‌دهد. هر دستگاه از تعداد بسیاری گوشه موسیقی تشکیل شده‌است و معمولاً بدین شیوه ارایه می‌شود که از درآمد دستگاه آغاز می‌کنند، به گوشه اوج یا مخالف دستگاه در میانه ارایه کار می‌رسند، سپس با فرود به گوشه‌های پایانی و ارایه تصنیف و سپس رِنگی اجرای خود را به پایان می‌رسانند.موسیقی سنتی ایران شامل هفت دستگاه و پنج آواز است. هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی ایرانی عبارت‌اند از:

– دستگاه شور

– دستگاه سه گاه

– دستگاه چهارگاه

– دستگاه همایون

– دستگاه ماهور

– دستگاه نوا

– دستگاه راست پنجگاه

آواز

آواز معمولاً قسمتی از دستگاه مورد نظر است که می‌توان آنرا دستگاه فرعی نامید. آواز از نظرفواصل با دستگاه مورد نظر یکسان یا شبیه بوده و می‌تواند شاهد و یا ایست متفاوتی داشته باشد. به‌طور مثال آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور و از درجه پنجم آن بوده و به عنوان مثال اگر شور سل را در نظر بگیریم ،دارای نت شاهد و ایست ((ر)) می‌باشد. بدین ترتیب در آواز شور ملودی با حفظ فواصل دستگاه شور روی نت ((ر)) گردش می‌کند و در نهایت روی همان نت می‌ایستد. به‌طور کلی هر آواز پس از ایست موقت روی ایست خودش ،روی ایست دستگاه اصلی (در این‌جا شور) باز می‌گردد. آواز‌های متعلق به دستگاه موسیقی ایرانی ۵تا هستند و عبارت‌اند از:

– آواز ابوعطا ، متعلق به دستگاه شور (درجه دوم شور ) 
– آواز بیات ترک (بیات زند)، متعلق به دستگاه شور ، (درجه سوم شور) 
– آواز افشاری ، متعلق به دستگاه شور، ( درجه چهارم شور) 
– آواز دشتی ، متعلق به دستگاه شور، (درجه پنجم شور) 
– آواز بیات اصفهان ، متعلق به دستگاه همایون ، ( درجه چهارم شور)

دستگاه شور، از دستگاه‌های موسیقی ایران است.

غالب آوازهایی که خواننده آموزش ندیده ایرانی می‌خواند در یکی از مایه‌های این آواز می‌گنجد، از این رو این دستگاه را مادر موسیقی ایرانی هم خوانده‌اند.

در میان دستگاه‌های ایرانی شور از همه بزرگ‌تر است. زیرا هر یک از دستگاه‌ها دارای یک عده آوازها و الحان فرعی‌ست ولی شور غیر از آوازهای فرعی دارای ملحقاتیست که هر یک به تنهایی استقلال دارد. آوازهای مستقلی که جزء شور محسوب می‌شود و هر یک استقلال دارد از این قرار است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی.

آواز بیات ترک در پرده‌های شور نواخته می‌شود و جزو ملحقات آن طبقه بندی می‌شود، ولی چون از نظر شنوایی حسی شبیه دستگاه ماهور ایجاد می‌کند، برخی قایل به طبقه بندی آن تحت دستگاه ماهور هستند.

در مکتب آوازی اصفهان آواز بیات ترک در مشتقات دستگاه ماهور به حساب می‌آید اما در مکتب تهران، مایه بیات ترک را جزء دستگاه شور به حساب می‌آورند.

مایه‌ها (متعلقات)

آواز ابوعطا 
آواز دشتی (دشتستانی) 
آواز افشاری 
آواز بیات ترک – گاه بیات زند نیز برای اشاره به این آواز بکار برده شده 
آواز بیات کرد – کردِ بیات نیز گفته می‌شود.

گوشه‌ها

گوشه‌های ردیفی این دستگاه عبارت‌اند از:

درآمد اول 
درآمد دوم 
درآمد سوم: کرشمه 
درآمد چهارم: گوشهٔ رهاب 
درآمد پنجم: اوج 
درآمد ششم: ملانازی 
نغمهٔ اول 
نغمهٔ دوم 
زیرکش سلمک 
ملانازی 
سلمک 
گلریز 
مجلس‌افروز 
عزال 
صفا 
بزرگ 
کوچک 
دوبیتی 
خارا 
قجر، فرود 
حزین 
شور پایین دسته 
گوشهٔ رهاب 
چهار گوشه 
مقدمهٔ گریلی 
رضوی، حزین، ‌فرود 
شهناز 
قرجه 
شهناز کت (عاشق‌کش) 
رنگ اصول 
گریلی 
رنگ شهرآشوب

دستگاه سه‌گاه، یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

این دستگاه تقریباً در همه ممالک اسلامی متداول است. این دستگاه بیشتر برای بیان احساس غم و اندوه که به امیدواری می‌گراید مناسب است. آواز سه گاه بسیار غم انگیز و حزن آور است.گوشه‌های مهم این دستگاه عبارت‌اند از: در آمد، مویه، زابل، مخالف، حصار، گوشه‌های دیگر مانند: آواز، نغمه، زنگ شتر، بسته نگار، زنگوله، خزان، بس حصار، معربد،پهلوی(رجز)،حاجی حسینی، مغلوب، دوبیتی، حزین، دلگشا، رهاوی، مسیحی، ناقوس، تخت طاقدیس، شاه ختایی(حدی)، مداین، نهاوند. آوازی است بی نهایت غمگین و ناله‌های جانسوز آن ریشه و بنیاد آدمی را از جا می‌کند و از راز و نیاز عاشقان دوری کشیده و از بیچارگی بی نوایان و ضعیفان گفتگو می‌کند ( روح الله خالقی- نظری به موسیقی).

البته حالت این دستگاه در همه جا ثابت نیست و بویژه در مخالف بسیار با شکوه‌است و حتی آهنگهای شادی آوری در سه گاه فراوان هستند از جمله “امشب که مست مستم” .

گوشه‌های مهم دستگاه سه گاه عبارت‌اند از :

۱- درآمد : که معمولاً همه دستگاه‌ها با گوشه‌ای به نام درآمد که نشان دهنده حالت دستگاه است آغاز می‌شود.

۲- زابل : بر درجه سوم گام تاکید دارد.

۳- مویه : که بر درجه پنجم گام تاکید می‌کند و حالتی مانند شور دارد .

۴- مخالف : که بر درجه ششم گام تاکید دارد و حالت آن با سه گاه فرق دارد و می‌توان از این گوشه برای مرکب خوانی به اصفهان نیز استفاده کرد .

دستگاه چهارگاه، یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

این دستگاه، از نظر علم موسیقی یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است. گام آن مانند شور و همایون، پایین رونده و مثل گام ماهور و اصفهان بالارونده می‌باشد، چرا که در دو حالت محسوس است. یعنی می‌توان گفت که این گام، مخلوطی از گام سه‌گاه و همایون است و اگر نت دوم و ششم گام ماهور را ربع پرده کم کنیم، تبدیل به چهارگاه می‌شود.

در گام چهارگاه همیشه دو علامت نیم پرده برشو و دو علامت ربعی فرو شو با هم وارد شده‌اند و فواصل درجات این گام نسبت به تونیک عبارت‌اند از: دو نیم‌ بزرگ، سوم بزرگ، چهارم درست، پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم بزرگ و هنگام، که دانگ‌های آن هم با یکدیگر برابرند. نت شاهد (تونیک) این دستگاه نیز در راست کوک «دو» است. حالت آغازین درآمدهای چهارگاه، با نت «لا» بسیار واضح و مشخص است و به این وسیله به راحتی می‌توان آن را از سایر گام‌ها تشخیص داد.

از میان مقامات ایرانی و به خصوص موسیقی مشرق زمین، شور، سه‌گاه و چهارگاه هستند که از این میان، مقام چهارگاه از همه مهم‌تر است. چهارگاه را گامی کاملاً ایرانی و خالص می‌دانند. این گام با گام بزرگ (ماژور) ارتباط دارد چرا که مانند گام بزرگ بالا رونده است. سوم بزرگ مانند گام بزرگ است (دانگ‌هایش مثل گام بزرگ (ماژور) مساوی بوده و فاصلهٔ آخر آنها نیم پرده است) و همین طور فاصلهٔ هفتم آن مانند هفتم گام بزرگ است و فاصلهٔ محسوس تا تونیک نیم پرده می‌باشد.

از طرف دیگر این چهارگاه با گام کوچک (مینور) نیز ارتباط دارد و به طریقی تمامی گام‌های مختلف در یک جا جمع شده‌اند و بهترین صفات هر گام را انتخاب کرده تا گام چهارگاه را با صفات عالی تشکیل دهد. گام چهارگاه هم از نظر آوایی و هم گوشه‌های مشترک، شباهت زیادی با گام سه‌گاه دارد.

چهارگاه در گوشه زابل، کمی به اوج می‌رود. این گوشه با وجود اینکه نت شاهد و ایست ثابتی ندارد، ولی از حالت ریتمیک و ضربی بالایی برخوردار است ولی از این نظر، هیچ وقت به پای گوشه مخالف نمی‌رسد. مخالف اوج زیبایی چهارگاه است. حصار گوشه‌ای است که در عین زیبایی، کمی از نظر کوک برای نوازندگان به خصوص سنتورنوازان، مشکل‌ساز می‌شود. زیرا برای اجرای این گوشه در ادامه ردیف چهارگاه، بایستی نت «فا» را دیز کوک کرد (البته در راست کوک). یعنی نت فا، نیم پرده زیر می‌شود. این گوشه تا حدودی معادلات چهارگاه را به هم می‌ریزد و برای اینکه بتوان به ادامه ردیف پرداخت، بایستی فرودی مجدد به درآمد داشته باشیم. گوشه منصوری نیز معمولاً پایان بخش دستگاه چهارگاه است. حالات کرشمه، بسته نگار، حزین و زنگ شتر، به زیبایی در تمام چهارگاه، خودنمایی می‌کنند.

آواز چهارگاه نمونه جامع و کاملی از تمام حالات و صفات موسیقی ملی ماست. چرا که درآمد آن مانند ماهور، موقر و متین است و شادی و خرمی خاصی دارد. در ضمن آواز زابل در همه دستگاه‌ها و در اینجا حزن و اندوه درونی در آواز ما دارد. آوازی نصیحتگر، تجربه آموز و توانا مانند همایون دارد و آواز مویه و منصوری غم انگیز و حزین است. پس این دستگاه نیز به دلیل کمال خود هم گریه و زاری می‌کند و هم شادی می‌آفریند و گاهی مسرور و شادمان است و گاهی نیز غم‌انگیز و دل‌شکسته و با توشه‌ای از متانت و وقار عارفانه شرقی.

اما روی هم رفته چهارگاه را می‌توان دستگاهی محسوب کرد که مانند پیری فرزانه دارای روحی بلند و عرفانی است و احساسات عالی انسانی را در کنار خصایص و محسنات انسانی صبور و شکیبا داراست. از ناکامی‌ها و ناامیدی‌ها اشک غم می‌ریزد و در شادی‌ها و خوشی‌ها اشک شوق و سرور. این دستگاه، بهترین گزینه برای ساخت قطعات و تصانیف ملی میهنی و حماسی است به طوری که به زیبایی می‌تواند حالت شوق و افتخار وصف ناپذیری را در شنونده به وجود آورد. نوازندگی در این دستگاه با هر یک از سازهای ایرانی، زیبایی خاص خود را دارد ولی هنگامی که تارنوازی به اجرای چهارگاه می‌پردازد، چیز دیگری است.

از گوشه‌های اصلی این دستگاه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: درآمد، بدر، پیش زنگوله و زنگوله، زابل، حصار، مخالف، مغلوب، ساز بانک، حدی، پهلوی و منصوری.

دستگاه همایون یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است.

این دستگاه به تناسب نام خود، حالتی شاهانه، اشرافی و باوقار دارد، ولی با این حال زمینهٔ اجرای بسیاری از لالایی‌ها و زمزمه‌های متداول در نقاط مختلف ایران است. همچنین از نغمه‌های این دستگاه در موسیقی زورخانه نیز استفاده می‌شود.

به دلیل استفاده از یک گام خاص و تفاوت محسوس در گام بالا رونده و پایین رونده دستگاه همایون منحصر به فردترین دستگاه موسیقی ایرانی به شمار می‌رود. مقایسه سایر دستگاه‌های موسیقی ایرانی با موسیقی دیگر ملل و خصوصاً کشورهای هم‌جوار تشابه و یکسان بودن ریشه برخی را نشان می‌دهد. اما این مطلب در مورد دستگاه «همایون» صادق نیست.

دستگاه همایون و یا به تعبیری «دستگاه عشاق»، با حالت محزون و اسرار آمیز خود گوشه‌های متعددی دارد که گوشه «بیداد» اوج این دستگاه تلقی می‌شود.

آثار ارزشمندی از موسیقی ایرانی در سده قبل در این دستگاه ساخته و اجرا شده‌اند. «رنگ فرح» از جمله این آثار است.

از لحاظ مرکب خوانی این دستگاه به دستگاه‌های سه‌گاه و شور ارتباط دارد و وسعت این دستگاه را بیشتر می‌کند.

یکی از آوازهای ایرانی که اسم آن در کتب موسیقی هست آواز اصفهان است که آن را از متعلقات دستگاه همایون دانسته‌اند. یکی دیگر از آوازهایی که از متعلقات دستگاه همایون است، آواز شوشتری است. فواصل پرده‌ها در این دستگاه به صورت زیر است:

سل(بکار).لا(کرن).سی(بکار).دو(بکار)ر(بکار)می(بمل).می بم(کرن).فا (بکار).

نت شروع این دستگاه به طور معمول «فا» است. البته این دستگاه در کوک‌های دیگری با نام‌های همایون «دو» و «رِ» نیز نواخته می‌شود. در ردیف مرحوم کریمی از شوشتری به عنوان یکی از گوشه‌های این دستگاه نام برده شده‌است.

آلبوم بیداد محمدرضا شجریان با آهنگ‌سازی پرویز مشکاتیان از جمله آهنگ‌هایی است که در این دستگاه ساخته شده‌است.

گوشه‌ها

گوشه‌های ردیفی این دستگاه عبارت‌اند از:

چهارمضراب 
درآمد اول 
درآمد دوم: زنگ شتر 
موالیان 
چکاوک 
طرز 
بیداد 
بیداد کت 
نی‌داود 
باوی 
سوز و گداز 
ابول چپ 
لیلی و مجنون 
راوندی 
نوروز عرب 
نوروز صبا 
نوروز خارا 
نفیر 
فرنگ و شوشتری گردان 
شوشتری 
جامه‌دران 
راز و نیاز 
میگلی 
موالف 
بختیاری با موالف 
عزال 
دناسری 
رنگ فرح 

دستگاه ماهور یکی از گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی است و در ردیف‌های گوناگون در حدود ۵۰ گوشه دارد. دستگاه ماهور به علت حالت و ملودی روانی که دارد اغلب به صورت موسیقی شاد در جشن ها و اعیاد نواخته می‌شود. این دستگاه دارای گوشه‌های متنوعی است که با مقام های کاملاً متفاوت در سه بخش بم، میانی و زیر اجرا می‌شود. ناگفته نماند تمام گوشه‌ها به وسیلهٔ فرود به درآمد رجعت می‌کنند.

ماهور «دو»

ماهور دو، ماهوری است که گام آن از دو شروع می‌شود. یعنی نت شاهد آن دو می‌باشد و در تار وسه تار با کوک «دو-سل-دو-دو» نواخته می‌شود. در ماهور دو همه پرده‌ها همنام نت‌ها هستند یعنی به ترتیب دو – ر – می‌– فا – سل – لا – سی – دو. به بیان دیگر ماهور دو همانند گام ماژور دو در موسیقی کلاسیک است.

ماهور «ر»

برای ویلن و کمانچه معادل آن ماهور «ر» می‌باشد که شاهد آن نت «ر» است و نت «دو» نیز دیز می‌شود.

گوشه‌های اصلی و زیر مجموعه‌های آنها

درآمد : ( نت شاهد آن نت اول گام است یعنی «دو») 
گوشه گشایش(داد) : ( نت شاهد آن نت دوم گام است یعنی «ر») 
گوشه شکسته : ( نت شاهد آن نت پنجم گام است یعنی «سل») 
گوشه دلکش : ( نت شاهد آن نت پنجم گام یعنی سل است ) 
گوشه عراق : ( نت شاهد آن نت هشتم گام یعنی دو است ) 
گوشه راک: (شاهد و ایست آن نت دو یک اکتاو بالاتر از شاهد و ایست درآمد است) 
گوشه فیلی: (شاهد آن فاصله درست پنجم بالاتر از درآمد یعنی «سل» می‌باشد و ایست آن می کرن که البته درصورت بازگشت به ماهور ایست آن مطابق با ایست ماهور خواهد بود) 

گوشه‌های ریتمیک

کرشمه 
مجلس افروز 
خسروانی 
چهار پاره 
زنگوله

نام گوشه و رنگ ها

درآمد 
کرشمه 
آواز 
مقدمه داد 
داد 
مجلس افروز 
خسروانی 
دلکش 
خاوران 
طرب انگیز 
نیشابورک 
نصیرخوانی – توسی 
چهارپاره – مرادخوانی 
فیلی 
ماهور صغیر 
آذربایجانی 
حصار ماهور – ابل 
زیرافکن 
نیریز 
شکسته 
عراق 
نهیب 
محیر 
آشورآوند 
اصفهانک 
حزین 
کرشمه 
زنگوله 
راک هندی 
راک کشمیر 
راک عبداله 
کرشمه راک 
سفیر راک 
رنگ حربی 
رنگ یک چوبه 
رنگ شلخو 
ساقی نامه 
رنگ شهرآشوب

دستگاه نوا نام یکی از هفت دستگاه موسیقی سنتی ایرانی است.این دستگاه در گذشته جزئی از دستگاه شور بوده است. دستگاه نوا را آوازى در حد اعتدال که آهنگى ملایم و متوسط، نه زیاد شاد و نه زیاد حزن‌انگیز دارد، می‌شناسند. نوا یک از دستگاه‌هایی است که به ندرت توسط اساتید اجرا می‌شود و آوازخوانان جوان بیشتر به سمت شور و متعلقات آن (به علت سادگی و روان‌تر بودن) تمایل دارند. بسیاری از اساتیدی هم که این دستگاه را اجرا کرده‌اند، آن اثر تبدیل به یکی از ماندگارترین آثار آنان شده است. مانند چهره به چهره محمدرضا لطفی، نی‌نوا حسین علیزاده، نوا و مرکب خوانی شجریان و دود عود پرویز مشکاتیان. هر چند که بعضی از اساتید مثل علینقی وزیری و روح‌الله خالقی، نوا را مشتق از شور شناخته‌اند، اما این دستگاه دارای تفاوت در نت شاهد و ایست و همچنین شخصیت مستقل آوازی با شور و مشتقات آن می‌باشد.

گوشه‌ها

دستگاه نوا در ردیف آقا حسینقلی دارای گوشه‌های زیر است:

درآمد اوّل 
درآمد دوم 
چهارمضراب 
نغمه 
گردانیه 
گَوِشت 
نهفت 
بیات راجه 
حزین در بیات راجه 
عشّاق 
عراق 
محیّر 
حزین 
زنگوله 
نیشابورک 
خجسته 
مَجُسْلی 
زمینهٔ حسینی 
حسینی 
بوسلیک 
نَستاری 
رهاب 
عشیران 
نیریز

دستگاه راست‌پنج‌گاه نام یکی از هفت دستگاه موسیقی سنتی ایرانی است.دستگاه راست‌پنج‌گاه را میتوان یکی از دستگاههای بسیار قدیمی نامید. این دستگاه بسیار شبیه به ماهور میباشد و باید گوش نوازنده ویا خواننده بسیار دقیق و آشنا به این دستگاه باشد. تفاوت این دستگاه با ماهور این است که در ماهور تحریرها بالا رونده است ولی در راست پنجگاه تحریرها پایین رونده است از این دستگاه می توان به پرده گردانی به دستگاههای دیگر وارد شد.

گوشه‌ها

برخی از گوشه های این دستگاه که در ردیفهای رایج آمده عبارتست از: ۱-درآمد ۲-راست ۳-سپهر ۴-خسروی ۵-پروانه و…

دستگاه راست‌پنج‌گاه در ردیف آقا حسینقلی دارای گوشه‌های زیر است (به ترتیب):

درآمد 
چهارمضراب 
زنگ شتر یا ناقوس 
نغمه 
روح‌افزا 
پروانه 
پنج‌گاه 
عشّاق 
زابل 
بیات عجم 
بحر نور 
منصوری 
مبرقع 
سپهر 
عراق 
محیّر 
آشورآوند 
اصفهانک 
حزین 
زنگوله 
شوشتری‌گردان 
نوروز عرب 
نوروز صبا 
نوروز خارا 
نفیر 
ابوالچپ 
راوندی 
لیلی و مجنون 
طرز 
پروانه 
ماوراءالنهر 
راک عبدالله 
راک هندی 
فرود 
پروانه 
نیریز صغیر 
نیریز کبیر 
پروانه 

آواز ابوعطا، یکی از آوازهای چهار گانهٔ متعلق به دسنگاه شور در موسیقی امروز (به همراه افشاری، دشتی و بیات ترک) است. ابوعطا با القاب دیگری مانند سارنج (صلحی) و دستان عرب نیز شناخته می‌شود.

گام آن با گام شور یکی است و تنها اختلاف آن با شور در توقّف مکرّر ابوعطا روی درجهٔ چهارم (نت شاهد) و درجهٔ دوم (نت ایست) می‌باشد و درجهٔ پنجم ثابت است. در نغمهٔ ابوعطا، نت متغییر وجود ندارد.

در ردیف موسیقی موسی معروفی گوشه‌های ابوعطا بعد از شش درآمد، عبارت‌اند از: محمد صادق خانی، کرشمه، سیخی، تک مقدم (که نوعی تحریر است)، حزین، حجاز (که در سه قسمت ذکر گردیده و مهم‌ترین گوشهٔ ابوعطاست)، بسته نگار، بغدادی (که شبیه حجاز است)، دوبیتی، شمالی، چهار باغ، گبری، رامکلی، فرود و مثنوی.

در ردیف منقول ابوالحسن صبا، گوشهٔ خسروشیرین نیز در ابوعطا ذکر شده‌است. آواز ابوعطا در میان مقام‌های قدیم به چشم نمی‌خورد اما از مقام‌های قدیم، فواصل جان فزا، بوستان و حسینی با ابوعطا مطابقت دارند.

ابوعطا در محدودهٔ حجاز دارای نغمه‌هایی نزدیک به الحان عربی است، اما آواز ابوعطا خود مورد پسند و به ذوق ایرانیان است.

گوشه‌ها

این آواز در ردیف میرزا عبداللّه دارای گوشه‌های زیر است:

رامکِلی 
درآمد 
سَیَخی 
حجاز 
بسته‌نگار 
چهارپاره 
گَبری 

آواز بیات ترک یا بیات زند از آوازهای چهارگانه دستگاه شور است که از لحاظ رابطهٔ فواصل با درآمد، قدری یکنواخت به گوش می‌رسد. نُت شاهد آن، درجهٔ سوم گام شور، و نت ایست آن، درجهٔ هفتم آن است.

هم رود زنان به زخمه راندن هم فاختگان به زَند خواندن

بیات ترک به دلیل نزدیکی به ماهور، قابلیت اجرایی بسیاری از گوشه‌های ماهور را دارد. بیات ترک تنوعی در تغییر بنیهٔ شور است که در انتها نیز به شور ختم می‌شود؛ زیرا اختلافی در فواصل شور و ترک (با علامت تغییر دهنده) وجود ندارد.

فواصل بیات ترک را دوم و سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم بزرگ، هفتم نیم بزرگ و هنگام تشکیل می‌دهند که با رعایت تطابق فواصل با مقام ملایم دلگشا در موسیقی مقامی منطبق است.

گوشه‌ها

آواز بیات ترک در ردیف میرزا عبدالله شامل گوشه‌های زیر است:

درآمد اول 
دوگاه، فرود 
درآمد دوم 
درآمد سوم 
حاجی حسنی 
بسته‌نگار 
زنگوله 
خسروانی 
نغمه 
فِیلی 
مهربانی 
جامه‌دران 
مهدی ضرّابی 
روح‌الارواح 

آواز افشاری، منسوب به ایل افشار از طوایف ترک ایرانی و از متعلقات چهارگانهٔ دستگاه شور (به همراه ابوعطا، دشتی و بیات ترک) است.

گام افشاری به سه‌گاه نزدیکتر از شور است. در افشاری درجهٔ چهارم دستگاه شور نت شاهد و درجهٔ دوم آن نت ایست و درجهٔ پنجم نت متغییر محسوب می‌گردد.

افشاری را مملو از شکایات و غم و اندوه دانسته‌اند. الحان و نغمات (گوشه‌های) افشاری بعد از درآمدهای مختلف عبارت‌اند از: کرشمه، جامه‌دران، بسته‌نگار، قرایی، مثنوی پیچ، نهیب (نحیب)، عراق (برومند، صبا)، حصار (کریمی)، مسیحی (موسی معروفی)، تخت طاقدیس و صدری (صبا)، قره‌باغی (کسایی)، آقا حسینقلی (صلحی) و شاه ختایی (شر-مو).

میان قطعاتی که در موسیقی ایرانی، مطابق سبک معمول ساخته شده روی تنیک افشاری کمتر فرود آمده‌اند؛ بلکه همیشه روی تنیک شور رفته‌اند. البته فرود بر تنیک افشاری یک قرارداد معمول نیست.

فواصل افشاری: دوم بزرگ، سوم نیم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم نیم بزرگ، هفتم کوچک و هنگام است.

آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور است، از مشهورترین آثار در آواز دشتی به سرود ای ایران اثر روح‌الله خالقی می‌توان اشاره کرده، عارف قزوینی نیز بسیاری از تصنیف‌های خود را در این آواز ارایه کرده است.

آواز دشتی را معمولاً در تار و سه‌تار با کوک لا («ر، لا، سل، دو») اجرا می‌کنند. یوسف فروتن آن‌را در کوک «ر، لا، فا، دو» اجرا می‌کرد.

گوشه‌ها

درآمد دشتی 
اوج 
بیدگانی 
دیلمان 
دشتستانی 
پیش درآمد دشتی 
حاجیانی 
چوپانی 
غم‌انگیز 
مثنوی 
گیلکی 
کوچه باغی 
سملی 
سارنگی

آواز اصفهان، یکی از آوازهای پنج‌گانهٔ موسیقی سنتی ایرانی است. برخی این دستگاه را جزء دستگاه شور و برخی از متعلقات همایوندانسته‌اند. آواز و موسیقی بیات اصفهان شباهت‌هایی با موسیقی غربی نیز داشته و با گام هارمونیک مینور مطابقت دارد.

در پایان علاقه مندان میتونن  کتاب ارزشمند تئوری موسیقی ایرانی (۱-مبانی نظری موسیقی ایرانی نوشته حسین علیزاده و ساسان فاطمی و هومان اسعدی و… ۲-نگرشی نو به تئوری موسیقی ایرانی نوشته داریوش طلایی) -هر دو از انتشارات ماهور را مطالعه کنند

راسگوآدو تکنیک گیتار

Rasgueado

راسگوآدو به دو بخش تقسیم می شود : راسگوآدوی معمولی (چهارتایی) و راسگو آدوی پنج تایی

راسگوآدوی معمولی : که در آن انگشتان دست راست جمع شده و سپس به ترتیب  e , a , m , i   روی سیم ها فرود می آیند.

راسگو آدوی پنج تایی : که مانند راسگوآدوی معمولی است ، با این تفاوت که یک ضرب برگشتی با انگشت i به آخر آن اضافه می کند.

آموزش کیبورد

آموزش کیبورد مقدماتی

در این پست از سایت آموزش موسیقی سنتی و الکترونیک به آموزش کیبورد مقدماتی میپردازیم، امید که به کار آید :

در ابتدای نوازندگی یک ساز، اصول استیل، پرستیژ و چگونگی گرفتن ساز در دست مهم است.
ساز کیبورد  سازی است که مانند گیتار در دست نوازنده قرار نمی گیرد. ولی دارای اصولی است تا دست را صحیح بر روی آن قرار دهیم.
نحوه قرار گیری دست شما بر روی کیبورد باید به گونه ای باشد که ابتدا زیبا به نظر برسد، البته راحتی و درستی هم خیلی مهم است.

دست راست خود را (فعلا با دست چپ کاری نداریم) روی نت دو پنجم قرار دهید و دقیقا در وسط ساز بنشینید.
انگشت شصت را روی نت دو و به ترتیب بقیه انگشتان را روی نت های ر، می، فا، سل قرار دهید.

نحوه قرار گیری دست شما باید به گونه ای باشد که وقتی دست خودتان را عمود می گیرید، انگار می خواهید دیوار را چنگ بزنید.
وقتی دست افقی هست در قسمت مچ نباید هیچ برآمدگی و فرو رفتگی باشد، به گونه ای که در اصطلاح می گویند وقتی لیوان آبی را روی مچ دستتان قرار دهید، نباید بریزد. زاویه انگشتان ۹۰ درجه از مفصل اول باید باشد و بلندی ناخن ها نباید اشکالی ایجاد کند.

نحوه زدن نت ها:
فکر کنید روی کلاویه ها چسب ریختند و انگشتان شما به کلاویه چسبیده، انگشت شصت شماره یک و به ترتیب انگشتان دیگر شماره گذاری می شوند. شروع کنید و بنوازید، به این ترتیب ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۵ ۴ ۳ ۲ ۱ و …

شرایط:
– در هنگام نواختن به هیچ عنوان حالت دست به هم نخورد.
– انگشتان از روی کلید ها بلند نشوند و فقط آن ها را به پایین فشار دهید.
– هم زمان فقط یک نت به پایین فشار داده شود.
– وقتی نتی را می زنید بقیه نت ها و کلیدها تکان نخورده و نلرزند.
– کاملا مسلط باشید.

چون کیبورد یک ساز کاملا الکترونیکی و غربی است، برای استفاده از این ساز باید چند مطلب را خارج از تئوری موسیقی فرا بگیرید.

در ساز کیبورد، نام نت ها با اسم لاتین آنها شناخته می شود و برای این ساز دو، ر، می … معنی ندارد.

در این ساز از این جایگزین ها استفاده می کنیم:

دو           C

ر             D

می         E

فا            F

سل         G

لا            A

سی        B          (در قدیم برای نت سی به جای B از حرف H استفاده می کردنند که حالا منسوخ شده)
پس با توجه به این الگو ها متوجه می شویم که مبنای نت لاتین لا هست و از لا به ترتیب نام گذاری می کنند: a b c d e f g
پس ساز ما نت ها را به این اسم می شناسد.

نکته دوم درباره این ساز، شباهت آن با پیانو است. این دو ساز از نظر تخصصی هیچ شباهتی با هم ندارند. اما اگه بخواهیم تقاوت های آنها را به صورت سطحی ذکر کنیم، می توانیم به این موضوعات اشاره کنیم:
– ساز کیبورد ۵ اکتاو و پیانو ۷ اکتاو دارد.
– صدای ساز کیبورد از قطعات الکترونیکی بدست می آید اما صدای پیانو حاصل ارتعاش سیم است.
– ساز کیبورد دارای ریتم است، اما برای پیانو ریتم را باید خود نوازنده با دست چپ اجرا کند.

تعریف اکتاو و کلاویه

شستی ها (دکمه ها) ی روی ساز را کلاویه می نامند.
از هر نت بر روی ساز تا نت دیگر به همان نام، یک اکتاو نام دارد. (معمولا مبنا نت دو می باشد)
کیبورد دارای یک قسمت مجزا می باشد که آن را از بقیه ساز ها متمایز می کند. این قسمت همراهی کننده ساز است.
ساز ما این قابلیت را دارد که از قبل برای آن چند ریتم تعریف کرده و در هنگام نوازندگی، این ریتم ها به زیبایی کار ما کمک کنند.

به همین دلیل این ساز یک ساز فوق پلی فنیک (Polyphonic) است؛ یعنی شما تقریبا می توانید با این ساز بی نهایت صدا را باهم اجرا کنید.

حالا که تمرین دست راست را انجام دادید و کاملا مسلط شدید، سعی کنید به این تمرین کمی سرعت ببخشید:

– حالادست خود را مطابق با شرایط جلسه اول قرار دهید و این بار به تصادف اعداد یک تا پنج را بگیرید و انگشت مربوط به آن عدد را پایین بیاورید.
– حالا دست چپ خود را هم مانند دست راست با همان شرایط قرار بدهید و دو تمرین قبل یعنی به ترتیب زدن نت ها و اتفاقی نواختن را با هر دو دست، هم زمان انجام دهید.

قسمت همراهی کننده اتوماتیک

در موسیقی واحدی تعریف می شود به نام ضرب که تعریف دقیق آن، تقسیم زمان به قسمت های مساوی و قالبا کوچک تر از ۱ ثانیه است.
ضرب واحد اصلی شمارش موسیقی و میزان کشش نت ها می باشد.
پس باید متوجه باشیم که این سرعت ضرب است که میزان کشش یک نت را معلوم می کند.
در اکثر مواقع با تقسیم ضرب ها به دسته های چهار، سه و… میزان ها بوجود می آیند.

قوانین قسمت همراهی کننده ساز ما نیز دقیقا با ضرب ها و میزان ها هماهنگ است.
اصولا ریتم هایی که در این ساز هستند، تکرار پشت سر هم صدا هایی از قبیل درام، پرکاشن و دیگر ساز ها در قالب های ۱ ۲ ۳ ۴ و … میزانی می باشند. البته بیشتر ریتم ها ۴ میزانی هستند.
پس ما برای هماهنگ شدن با ریتم ساز خود احتیاج به شناخت و تسلط کافی بر روی ضرب و میزان داریم.

– ساز خود را روشن کنید
– دکمه شروع ریتم را بزنید
– سرعت را بین ۸۰ تا ۹۰ تنظیم کنید
– با چراغ چشمک زن شمارنده ضرب شروع به شمارش کنید از اعداد ۱ تا ۴ (زیرا اصولا اولین ریتم هر سازی ۴/۴ می باشد)
– هر کدام از اعدادی که شما در حال شمارش آن هستید یک ضرب است.
– به مانیتور ساز خود نگاه کنید، اگر دقت کنید یک عمل کنتور وار رو مشاهده می کنید. به صورتی که در قسمت beat چهار ضرب، شمار ده می شود و به ازای هر چهار ضرب در قسمتی که نوشته شده bar یک عدد اضافه می شود.
Beat تعداد ضرب و bar شماره میزان است.

حالا سعی کنید به عمل شمارش ادامه دهید تا تسلط لازم را به دست آورید، رفته رفته سرعت را زیاد کنید، سعی کنید با تمام سرعت های بالا و پایین هماهنگ شوید. انواع ریتم ها را نیز امتحان کنید، فقط از ۴/۴ بودن ریتم مطمئن شوید.
می توانید از ریتم هایی با نام زیر استفاده کنید:

Rock / 8beat /16beat / dance / techno

در تمام طول تمرین از درست شمردن اطمینان داشته باشید، می توانید عمل شمردن را با ضرب پا، دست و شمردن با دهان انجام دهید، دقیقا با ریتم هماهنگ باشید.

اگر این کار برای شما سخت است، فرض کنید در یک عروسی نشسته اید و با آهنگ دست می زنید، هر کدام از دست زدن های شما یک ضرب حساب می شود.

آهنگ کرال شادی:
– ریتم ۴/۴ را انتخاب کرده سرعت را بر روی ۸۰ قرار دهید.

– هر نت را مناسب با ضرب آن اجرا کنید (نت سیاه ۱ ضرب، سفید ۲ ضرب)
– دقت کنید در تمام طول کار حالت دست شما از استاندارد خارج نشود.
– دقیقا با ریتم بنوازید و از ریتم جا نمانید.
– ضرب ها رو کامل اجرا کنید.

برای اجرای آهنگ ها همراه با آکورد، نیاز است که بر روی دست چپ هم تسلط داشته باشیم. دست چپ را مطابق با استاندارد هایی که برای دست راست گفته شد (شماره انگشت ها)، بر روی کیبورد گذاشته و از انگشت شماره پنج به ترتیب روی نت دو تا سل قرار دهید. و به ترتیب مطابق با استاندارد شروع کرده و تمرینات زیر را انجام دهید:

– از انگشت یک تا پنج بروید و دوباره از یک تا پنج و …
– از پنج به یک رفته و از یک برگردید تا پنج
– حالا با صدای بلند به طور تصادفی از اعداد یک تا پنج را بگویید و بزنید.
– حالا دست راست خودتان را هم مطابق با شرایط قرار دهید و به ترتیب از یک تا پنج بروید و برگردید.
(دقت داشته باشید که وقتی مثلا در دست چپ انگشت پنج را می زنید، در دست راست باید ۱ زده شود)
– حالا به طور تصادفی از اعداد یک تا پنج رو بگویید و انگشت آن را در هر دو دست پایین بیاورید.

آکورد زمانی به وجود می آید که چند صدا به طور هم زمان با هم به صدا دربیایند.
اما این بدین معنی نیست که شما دستتان را روی کیبورد گذاشته و چند دکمه را با هم پایین بیاورید.

پس بدین ترتیب هرگاه سه نت (یا بیشتر) با هم نواخته شوند، صدای حاصل شده ایجاد آکورد می کند.
پس از این تعریف می فهمیم که برای ایجاد یک آکورد دست کم سه صدا نیاز است.
در ساز ما به طور پیش فرض، تا نت فا دیز در اکتاو دوم برای آکورد تعریف شده است.
البته آموزش آکورد در پیانو نسبت به کیبورد خیلی فرق دارد.

آکوردها را با نام لاتین نت ها نمایش می دهند. مثلا Am C Dm A Em7
هر آکورد از یک سری نت تشکیل شده که وقتی آن نت ها را در قسمت همراهی کننده ساز بنوازیم، آن آکورد به وسیله ساز شناسایی و نواخته می شود.
مثلا آکورد دو ماژور از نت های دو، می، سل تشکیل شده است.

ترتیب نت های آکورد در کیبورد مهم نیست، مثلا فرقی نمی کند اگر شما دو، می، سی را بزنید و یا سل، می، دو را بزنید، کیبورد آکورد را تشخیص می دهد. (شما در حالت دوم آکورد را معکوس کرده اید)
نحوه نواختن و آکوردگیری باید به گونه ای باشد که تمام نت ها در یک لحظه و کاملا باهم گرفته شوند.

در کیبورد سیستمی است که آکورد گرفته شده، تا وقتی که آکورد بعدی را نزنید، ادامه پیدا می کند.

آکوردها را دقیقا روی نتی که نوشته شده اجرا کنید (مثلا اگر روی یک نت سفید هست، دقیقا در لحظه ای که می خواهید آن نت را اجرا کنید، آکورد را هم بگیرید)
برای راحت تر بودن حالت دستتان بر روی ساز، می توانید از معکوس آکوردها استفاده کنید.

کتاب شیوه نوین ارگ نوازی جلد ۱ و ۲ نوشته اکسل بن تین مورد نیاز است.

منبع

مضراب زدن تار

شیوه صحیح مضراب زدن

شیوه صحیح مضراب زدن تار

مضراب زدن تار و سه تار امری سهل و ممتنع است. یعنی در عین آسانی و سادگی برای نوازندگان برای آماتورها و دانشجویان و هنرآموزان موسیقی و آموزش سه تار و آموزش تار امری است که نیاز به دقت و تمرین فراوان دارد.

پس از قرار گرفتن دست راست روی کاسه و گرفتن مضراب به وجود آوردن آرامش و جلوگیری از هر گونه انقباض در دست راست (کتف ، بازو و ساعد) از نکات اولیه مضراب زدن میباشد.

برخلاف آنچه که هنرجویان میِپندارند ، هیچگونه نیرو یا فشاری برای عمل مضراب زدن نباید اعمال شود (زیرا در این صورت نوازنده ای که یک ساعت تار مینوازد باید با خستگی عضلات مواجه شود که در واقع این طور نیست.)

اعمال هر گونه نیروی زائد و فشار در حین مضراب زدن ، نه تنها باعث سفتی دست راست خواهد شد ( در بخش آموزش دست چپ خواهید دید که انقباض دست راست باعث سفتی دست چپ نیز خواهد شد ) ، بلکه اثر منفی در صدا دهی ساز نیز خواهد داشت.

تنها شیوه صحیح مضراب زدن استفاده از سنگینی و وزن دست راست میباشد. برای رسیدن به این مهم رعایت نکات ذیل ضروری است.

۱- در تار حرکت از بالا به پایین مضراب را “راست ” و از پایین به بالا را “چپ” مینامند.

۲- قبل از مضراب زدن کف دست کاملا ً باید به طرف پوست قرار داشته باشد.

۳- بعضی از هنرجویان به غلط عادت دارند نوک مضراب را به سمت بالا نگه دارند . مضراب قبل از شروع حرکت به سمت بالا تقریباً باید عمود بر سیمها قرار داشته باشد.

۴- برای استفاده بهینه از وزن دست ، به هنگام مضراب زدن ، دادن ارتفاع لازم به دست راست (مضراب حداقل تا سیم بم باید بالا بیاید.) ضروری است زیرا در این حالت دست از حداکثر وزن و نیروی ثقل برخوردار میباشد و به هنگام برخورد با سیم صدایی مطبوع ، عمیق و حجیم به وجود خواهد آمد که باعث هیچگونه سفتی و فشار نیز در دست نخواهد شد.

برخلاف آنچه که هنرجویان تصور میکنند ، صدای قوی در تار ، ارتباطی به محکم زدن مضراب ندارد. ریشه به وجود آمدن صدای حجیم ، در انتقال صحیح نیروی ثقل و وزن دست به وسیله مضراب بر روی سیم ها میباشد. واضح است که با ارتفاع کم مضراب ، به هیچ وجه نیروِیی به وجود نخواهد آمد و صداها پوک خواهند شد. هنرجویان باید دقت نمایند که از مضراب زدن با ارتفاع کم اکیداً خووداری کنند. تاثیر تمرکز بر روی نحوه انتقال نیروی ثقل دست به وسیله مضراب بر روی سیمها ، از نکات بسیار مهم در عمل مضراب زدن میباشد و هنرآموزان باید به صورت مدام این امر مهم را به هنرجویان تذکر دهند.

۵- پس از دادن ارتفاع لازم به دست و مضراب که این عمل با چرخش کامل مچ به سمت بالا خواهد بود ، وزن دست را به یکباره با دادن زاویه لازم به مضراب ( برای جلوگیری از برخورد با سیمهای دیگر) بر روی سیمها ( do یاsol ) تخلیه می کنیم و پس از برخورد مضراب با سیمها باید توجه داشت که مضراب به هیچوجه پایین تر نرود و درست در زیر سیمها توقف کند.

۶- توجه شود در عمل مضراب زدن ، ساعد به هیچوجه روی سیم گیر نباید تغییر مکان بدهد.

۷- تماس پوست نرمه کف دست با خرک ، به هنگام مضراب زدن ، در شکل گیری صحیِح این عمل تاثیر مثبت دارد.

۸- سفت گرفتن مضراب باعث کندن سیمها و تولید صدای ناهنجار خواهد شد . مضراب باید کاملاً شل باشد تا برخورد آن با سیمها به صورت مماس انجام شود.

۹- هنرجویان میبایست بین ۲ تا ۳ جلسه مطالبی را فقط با مضراب راست و به صورت کند ( از سریع و پشت سر هم مضراب زدن خودداری شود زیرا در این صورت دست ، زمان لازم را برای دادن ارتفاع به مضراب نخواهد داشت.) تمرین کنند و سپس به مضراب چپ بپردازند.

۱۰- برای مضراب چپ ، مضراب دقیقاً از زیر سیم ها ( جاییکه مضراب راست خاتمه پیدا کرده بود.) به صورت شل که باعث کندن سیمها نشود ، به سمت بالا حرکت میکند. پایان مسیر حرکت مضراب چپ ، حداقل حدود سیم بم است . یعنی جاییکه حرکت راست بعدی شروع خواهد شد.

لطفا با نظرات خودتان ما را در ارائه راهمان یاری گر شوید.